Heimahöfnin og verðmiðinn
Morgunblaðið, laugardagur 20. júní 2026.
Þjóðhátíðardagurinn er stund til að líta bæði aftur og fram. Við rifjum upp baráttu fyrri kynslóða fyrir sjálfstæði landsins en veltum jafnframt fyrir okkur hvernig best sé að tryggja hagsmuni Íslands í síbreytilegum heimi.
Sjaldan hefur verið brýnna en nú að huga vel að hverju skrefi sem stigið er á vettvangi utanríkis- og varnarmála. Stríð er háð í austurhluta Evrópu. Danska ríkisútvarpið birti á dögunum heimildarmynd, Krigsplan Europa, þar sem dregin er dökk mynd af vaxandi hernaðaruppbyggingu Rússa við landamæri Norðurlanda og Eystrasaltsríkja. Að mati sérfræðinga felst raunhæfasta hættan í því að Rússar reyni að prófa samstöðu ríkja Atlantshafsbandalagsins með takmarkaðri hernaðaraðgerð gegn litlu aðildarríki.
Frú Halla Tómasdóttir forseti Íslands flytur hátíðarávarp á Austurvelli 17. júní 2026 (mynd: forseti.is).
Í hátíðarávarpi sínu á Austurvelli 17. júní lagði Halla Tómasdóttir forseti Íslands áherslu á hugtakið heimahöfn. Ísland væri sameiginleg heimahöfn þjóðarinnar. Hún minnti á að sjálfstæðið væri ekki aðeins réttur til að ráða eigin málum heldur fylgdi því ábyrgð við töku ákvarðana. Við blöstu mikilvægar ákvarðanir um framtíð Íslands og samskipti okkar við aðrar þjóðir.
Ríkisstjórnin ákvað í mars 2026 að þjóðaratkvæðagreiðslan um viðræður við Evrópusambandið, sem áður hafði verið boðuð fyrir árslok 2027, skyldi fara fram 29. ágúst 2026.
Vegna þjóðhátíðardagsins nú og orða forseta Íslands um ábyrgðarmiklar ákvarðanir sjálfstæðrar þjóðar má minna á viðtal sem Eggert Skúlason átti við Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra í Dagmálum á þjóðhátíðardaginn fyrir ári. Þá ræddu þau fyrirhugaðar aðildarviðræður við Evrópusambandið og tímasetningu atkvæðagreiðslunnar.
Forsætisráðherrann sagði að Ísland ætti aðeins að fara í slíkar viðræður þegar við værum „stór, sterk og ekki á hnjánum“. Við ættum að geta staðið á okkar, varið hagsmuni Íslands og „selt okkur dýrt“. Við ættum að gera „okkur eitthvað sem Evrópusambandið“ vildi.
Þarna kynnti forsætisráðherrann mikilvægan mælikvarða. Tímasetning ætti að ráðast af styrk. Aðild væri ekki markmið í sjálfu sér heldur sterk staða til að ná sem mestum árangri í viðræðum.
Þremur ársfjórðungum síðar, í mars 2026, hafði orðalagið harðnað. Þá sagði forsætisráðherrann í samtali við ríkisútvarpið að hún hygðist „selja landið fokdýrt“.
Orðavalið vakti athygli. Það er ekki á hverjum degi sem forsætisráðherra talar með þessum hætti um land sitt þegar rætt er um hugsanlegar aðildarviðræður við alþjóðasamtök. Því miður hafa umræður um þennan boðskap ráðherrans ekki skilað neinu.
Hér er ekki um að ræða yfirlýsingar forsætisráðherra í áköfu samtali við stjórnarandstæðinga heldur svör við fyrirspurnum fjölmiðlamanna án nokkurrar óvildar í garð ráðherrans. Þegar ráðherrann sagði á þjóðhátíðardaginn 2025 að Ísland ætti aðeins að ganga til viðræðna úr sterkri stöðu má álykta að hún hafi þá ekki talið samningsstöðu landsins nægilega sterka.
Hvað hefur þá breyst á einu ári?
Hvað hefur gerst frá 17. júní 2025 sem gerir Ísland stærra, sterkara eða verðmætara í augum Evrópusambandsins?
Hefur Evrópusambandið lýst vilja til að endurskoða sameiginlegu fiskveiðistefnuna gagnvart Íslandi?
Hefur sambandið gefið til kynna að sérlausnir standi til boða í sjávarútvegs- eða landbúnaðarmálum?
Hefur eitthvað breyst þegar litið er til stjórnskipulegra álitaefna vegna aðildar?
Hefur ríkisstjórnin kynnt þjóðinni samningsmarkmið sem sýna með skýrum hætti hvernig hún hyggst verja þá hagsmuni sem forsætisráðherrann sagði fyrir ári að skiptu mestu máli?
Ekkert af þessu hefur skýrst. Meginbreytingin á árinu hefur ekki orðið í samskiptum Íslands og Evrópusambandsins heldur í öryggisumhverfi Vesturlanda. Ófriðurinn í Evrópu hefur harðnað, umræður um varnir norðurslóða aukist og athygli beinst í vaxandi mæli að Norður-Atlantshafi. Það kann að styrkja hernaðarlegt og landfræðilegt vægi Íslands gagnvart bandamönnum okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta leiðir hins vegar ekki sjálfkrafa til þess að samningsstaða Íslands gagnvart Evrópusambandinu styrkist.
Ef ríkisstjórnin telur að flóknari staða í öryggis- og varnarmálum hafi aukið líkur á ESB-sérlausnum fyrir Ísland ber henni að gera þjóðinni grein fyrir því. Stjórnvöld hafa ekki svarað rökstuddum ábendingum um að öll meðferð þeirra á ESB-málinu geti spillt samskiptum Íslands við Bandaríkin í öryggismálum.
Geópólitískt mikilvægi Íslands varð ekki til árið 2026. Það hefur verið hluti öryggisstefnu Vesturlanda síðan 1941. Ef ríkisstjórnin telur að önnur og sterkari staða hafi skapast sem styrki gildi Íslands í augum ESB ber henni að skýra þjóðinni í hverju breytingin felst.
Þjóðhátíðarávarp forsetans var tímabær áminning um það sem mestu skiptir. Þar var ekki talað um verðmiða heldur ábyrgð. Ekki um viðskipti heldur sjálfstæði. Ekki um það hvað aðrir kynnu að vilja fá frá Íslandi heldur hvað Íslendingar sjálfir vilja varðveita og þróa.
Forsetinn sagði að sjálfstæði væri lifandi verkefni. Það verkefni felst meðal annars í því að spyrja réttu spurninganna áður en stórar ákvarðanir varðandi sjálfstæðið eru teknar.
Fyrir ári sagði forsætisráðherrann að Ísland ætti aðeins að ganga til viðræðna við Evrópusambandið með sterka stöðu. Í mars sagði hún að hún hygðist selja landið fokdýrt. Nú er komið að ríkisstjórninni að sýna fram á að verðmætið hafi aukist en ekki aðeins verðmiðinn.
Áður en þjóðin er kölluð að kjörborðinu á hún rétt á skýru svari um skilyrði sölunnar.