Gleymda stjórnarskráin
Morgunblaðið, laugardagur 13. júní 2026.
Viðtal Sigríðar Hagalín fréttamanns við Stefán Hauk Jóhannesson, sendiherra í Brussel, í Silfrinu 8. júní var fróðlegt. Aðalsamningamaður Íslands í aðildarviðræðum við Evrópusambandið lýsti framhaldi málsins ef þjóðin samþykkir 29. ágúst að hefja viðræður á ný.
Af viðtalinu mátti ráða að í nýjum viðræðum yrði fyrsta skrefið að fá tæknileg atriði á hreint. Rætt var um samningskafla, verklag innan Evrópusambandsins, ríkjaráðstefnur og hugsanlegan tímaramma. Stjórnskipulegar forsendur málsins lágu þó á milli hluta.
Viðtalið vekur spurningar: Er umræðan um Evrópusambandið í réttum farvegi? Er unnt að halda áfram frá þeim stað þar sem allt fór á ís í janúar 2013?
Stefán Haukur lýsti því að íslensk stjórnvöld þyrftu að senda nýtt erindi til Evrópusambandsins. Framkvæmdastjórnin myndi undirbúa afstöðu, leggja hana fyrir aðildarríkin og draga upp nýjan viðræðuramma, hugsanlega í samráði við íslensk stjórnvöld. Að lokum þyrfti ríkjaráðstefna með þátttöku allra 27 aðildarríkja sambandsins að samþykkja að viðræður hæfust á ný.
Sendiherrann lýsti með öðrum orðum stöðunni þannig að gæfi þjóðin ríkisstjórninni og sér grænt ljós yrði framhaldið í höndum ESB. Hann efaðist ekki um að kalla yrði saman ríkjaráðstefnu Íslands og ESB til að ákveða framhaldið.
Þetta er grundvallaratriði sem sýnir að Ísland hefur ekki stöðu viðræðuríkis gagnvart ESB. Nýr viðræðuferill krefst því nýrrar pólitískrar ákvörðunar allra aðildarríkja Evrópusambandsins.
Þá vakna eðlilega spurningar sem ekki heyrðust í viðtalinu: Á hvaða forsendum munu aðildarríkin 27 samþykkja nýjan viðræðuramma fyrir Ísland? Verða það sömu forsendur og árið 2009? Mun sambandið gera nýjar kröfur? Verða sett skilyrði sem ekki voru uppi þegar fyrri viðræður hófust?
Í viðtalinu við sendiherrann og í sjónvarpsþættinum í heild var ávallt gefið til kynna að ESB hlyti að laga sig að kröfum okkar um undanþágur. Talað var eins og rök okkar væru svo sterk að þau megnuðu að kalla fram breytingar á sáttmálum ESB, annars yrði tvísýnt um niðurstöðuna.
Þessi afstaða gefur kolranga mynd af kröfunni um aðlögun. Meginþungi hennar beinist að ríkisstjórn Íslands og um það var alveg þagað í þessum sjónvarpsþætti. Hann var þó kynntur með þeim orðum að opna ætti áhorfendum sýn á brýnustu úrlausnarefnin í tengslum við atkvæðagreiðsluna 29. ágúst.
Í þættinum var ekki minnst einu orði á að breyta verði stjórnarskrá Íslands eigi landið að ganga í ESB. Hvaða umboð til þess eða annars hefur ríkisstjórnin á ráðstefnunni með 27 aðildarríkjum sambandsins? Verður staða hennar trúverðug?
Breytingin á stjórnarskrá Íslands er lykilaðlögunin og ríkisstjórnin getur ekki krafist undanþágu frá henni af ESB. Samkvæmt niðurstöðu Lagastofnunar Háskóla Íslands þarf að breyta stjórnarskránni til að heimila inngöngu í ESB. Breytingarregla stjórnarskrárinnar er skýr, samþykkt tveggja þinga með kosningum á milli.
Þegar litið er á þennan þátt í ESB-aðlögunarferlinu er staðan nú allt önnur en á árunum 2009-2013. Þá hratt ríkisstjórnin af stað ferli til að breyta stjórnarskránni samhliða ESB-aðildarferlinu. Ekkert slíkt er á döfinni núna.
Það er einfaldlega ekki nóg að ræða sjávarútveg, landbúnað eða gjaldmiðil. Fyrst verður að liggja fyrir hvernig aðild að Evrópusambandinu samrýmist stjórnskipun íslenska lýðveldisins.
Landskjörstjórn hefur falið Lagastofnun Háskóla Íslands að semja kynningarefni fyrir kjósendur vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Því vaknar eðlilega sú spurning hvernig stofnunin hyggst kynna stjórnarskrárþáttinn. Verður breytingarregla stjórnarskrárinnar útskýrð og hvaða áhrif hún hefur á tímaröð og framvindu aðildarferilsins?
Hvort sem ástæðan er sú að stjórnarskrármálið er viðkvæmt eða að svörin liggja ekki fyrir var ekki á það minnst í Silfrinu. Ríkisstjórnin sjálf verður að taka af skarið í því. Hún getur ekki framselt ákvarðanir um stjórnarskrárbreytingar til fræðimanna. Á stjórnmálavettvangi segir enginn að unnt sé að ganga í ESB án breytinga á stjórnarskrá.
Í þættinum var rætt um sjávarútveg og landbúnað sem erfiðustu samningsmálin. Það er rétt svo langt sem það nær. Myndin af stöðunni þar var brengluð.
Alþingi samþykkti landbúnaðarstefnu Íslands árið 2023. Sjávarútvegsstefna landsins er lögbundin. Nú hefur þingið fullt vald til að breyta ákvörðunum sínum um þessi efni í samræmi við vilja íslenskra kjósenda.
Aðild að Evrópusambandinu myndi færa þessa málaflokka inn í ramma sameiginlegrar landbúnaðarstefnu og sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu sambandsins. Þá snýst málið ekki lengur um hvort Ísland fái sérlausn hér eða undanþágu þar. Viðfangsefnið verður þá að skýra hvaða valdi alþingi heldur og hvaða vald færist til stofnana ESB.
Þegar kjósendur ganga að kjörborðinu 29. ágúst eiga þeir ekki aðeins að taka afstöðu til þess hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið. Þeir eiga að taka afstöðu til þess hvort ráðast eigi í ferli sem kallar á nýjan viðræðuramma við 27 aðildarríki, framsal ríkisvalds til stofnana utan Íslands og breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins.
Áður en þjóðin er kölluð að kjörborðinu þarf að ræða þessi grundvallaratriði af hreinskilni, ella verður aðeins kosið um ferlið en ekki efnið. Kjósendur eiga rétt á að vita hvaða umboð þeir eru að veita í nýjum aðlögunarviðræðum og hvernig því stjórnskipulega ferli sem leiðir til breytinga á æðstu réttarheimild ríkisins verður háttað.