Gjöf smæðarinnar og dómgreindin
Morgunblaðið, laugardagur 4. apríl 2026.
Fyrir réttri viku þáði Leó páfi XIV. boð Alberts II. fursta um postullega heimsókn til Mónakó. Í fréttum var sagt að fáir prelátar í innsta hring páfa hefðu skilið hvers vegna hann legði leið sína til litla furstadæmisins við Miðjarðarhaf á mörkum Ítalíu og Frakklands. Frá 1538 hafði enginn páfi stigið fæti á Klettinn eins og Frakkar kalla landið, sem nær yfir 2,2 ferkílómetra og þar er íbúatalan 38.000.
Þetta var fyrsta utanlandsferð páfans sem kjörinn var 8. maí 2025, fyrir utan heimsókn hans til Tyrklands og Líbanons í nóvember 2025 til að ljúka ætlunarverki forvera síns Frans páfa. Leó XIV. flaug með þyrlu frá Róm til Mónakó að morgni laugardags og sneri heim í Vatíkanið eftir níu klukkustundir og tók að búa sig undir helgihald pálmasunnudags.
Leó XIV. páfi flytur ávarp á svölum furstahallarinnar í Mónakó laugardaginn 28. mars 2026. Furstafjölskyldan er einnigt á myndinni sem birtist á vefsíðu furtans/ Frédéric Nebinger
Þegar páfi ávarpaði Mónakóbúa af svölum furstahallarinnar lét hann þess getið að þeir væru sjálfstæðir en umluktir stofnþjóðum Evrópusambandsins. Hann áréttaði gildi þessa sjálfstæðis nú á tímum og sagði: „Gjöf smæðarinnar og lifandi andlegur arfur bjóða yður að nýta velmegun yðar í þjónustu laga og réttlætis, sérstaklega á sögulegum tímapunkti þegar valdbeiting og kúgunarrökfræði skaða heiminn og stofna friðinum í hættu. Eins og þér vitið, þá eru það hinir smáu sem skapa söguna í Biblíunni!“
Í Mónakó búa einstaklingar af 150 þjóðernum. Taldi páfi að í þeim dvergheimi sem Mónakó væri og þar sem það væri meðal fárra ríkja heims með kaþólska trú sem ríkistrú gegndi ríkið því sérstaka hlutverki að dýpka skuldbindingu sína við kenningu kirkjunnar um félagslegan jöfnuð og þróa staðbundnar og alþjóðlegar fyrirmyndir sem sýndu umbreytingarmátt hennar. Vegna þessarar gamalgrónu trúar hefðu Mónakóbúar styrk til að feta inn á nýjar brautir, ekki til „að elta hverful gæði, sem oft hverfa eftir stuttan tíma, heldur með því að vera reiðubúnir til að takast á við fordæmalaus verkefni sem aðeins er hægt að mæta með frjálsu hjarta og upplýstum huga“.
Eftir heimsóknina til Mónakó og ræður páfa þar sáu prelátar hans að fyrir honum hafði vakað að nýta sér förina til stórauðugs smáríkis til að styrkja málflutning sinn um félagslegan jöfnuð og frið á tímum óvissu vegna stórveldastyrjalda.
Vegna orða páfa létu Mónakóbúar í ljós ánægju yfir að hans heilagleiki teldi þá fullgilda þjóð meðal þjóða þrátt fyrir fámenni sitt. Þeir ættu að stuðla að betri heimi í krafti smæðar sinnar.
Áminningin um gildi sjálfstæðis smáríkja nú á tímum hittir ekki aðeins í mark í Mónakó heldur ætti hún eins að höfða til okkar Íslendinga þótt ekki séum við umluktir stórum stofnþjóðum Evrópusambandsins. Næstu nágrannar okkar eru þvert á móti smáþjóðir sem leita að leiðum til sjálfstæðis, ekki til að ganga í Evrópusambandið heldur til að leggja sitt af mörkum í krafti smæðarinnar.
Skýr boðskapur páfa um gjöf smæðarinnar og siðferðilega ábyrgð fær sérstaka þýðingu í ljósi harðra átaka í heiminum, þar sem trúarlegum viðhorfum er hampað til að réttlæta vald og ofbeldi.
Íransstríðið hefur beint athygli að gildi bænarinnar.
Annars vegar er Pete Hegseth, hermálaráðherra Trumps. Hann vakti heimsathygli í liðinni viku þegar hann sagði við guðsþjónustu fyrir hermenn og starfsmenn hermálaráðuneytisins í Washington: „Lát hverja kúlu hitta í mark gegn óvinum réttlætisins og okkar miklu þjóðar. Veit þeim visku við sérhverja ákvörðun, þolgæði í komandi raunum, óbifanlegan samhug og við beitingu yfirþyrmandi ofbeldis (e. overwhelming violence) gegn þeim sem verðskulda enga miskunn.“
Hins vegar er fyrsti bandaríski páfinn, Leó XIV. Án þess að hann nefndi nokkurn til sögunnar brást páfinn við þessum orðum á pálmasunnudag þegar hann ávarpaði þúsundir á Péturstorginu í Róm og sagði um Jesú Krist:
„Friðarkonungur. Þótt hann væri hlaðinn þjáningum okkar og stunginn vegna synda okkar, þá „lauk hann eigi upp munni sínum fremur en lamb sem leitt er til slátrunar eða sauður sem þegir fyrir þeim er rýja hann“ (Jes 53:7). Hann vopnaðist ekki, varði sig ekki og háði ekkert stríð. Hann opinberaði blíða ásjónu Guðs, sem hafnar ávallt ofbeldi. Í stað þess að bjarga sjálfum sér leyfði hann að hann yrði negldur á krossinn og umfaðmaði hvern kross sem borinn hefur verið á öllum tímum og hvarvetna í mannkynssögunni.
Bræður og systur, þetta er Guð okkar: Jesús, friðarkonungur, sem hafnar stríði, sem enginn getur notað til að réttlæta stríð. Hann hlustar ekki á bænir þeirra sem heyja stríð, heldur hafnar þeim og segir: „Þótt þér biðjið mörgum bænum, þá heyri ég ekki. Hendur yðar eru alblóðugar“ (Jes 1:15).
Í Hvíta húsinu gripu menn til varna fyrir hermálaráðherrann. Styrk og vopn þyrfti til að verja siðmenninguna.
Um þetta má segja: Þegar einn lærisveinanna dró sverð sitt til að verja hann og hjó til þjóns æðsta prestsins stöðvaði Jesús hann þegar í stað og sagði: „Slíðra sverð þitt! Allir, sem sverði bregða, munu fyrir sverði falla.“ (Mt 26:52).
Krossfestingin og upprisan sýnir að raunverulegur sigur felst ekki í því að knésetja aðra með hernaðarmætti. Krossinn var tæki stórveldis þess tíma til að sigrast á þeim sem ögruðu valdinu. Á páskadag breyttist hann í sigurtákn upprisunnar.
Gjöf smæðarinnar kallar ekki á ábyrgðarleysi heldur á það að bandamenn séu valdir af skynsemi án þess að gripið sé til afsals á sjálfstæði. Staða smáríkis ræðst ekki af háværum yfirlýsingum heldur af ígrundaðri gæslu eigin hagsmuna án þess að tefla þeim í tvísýnu.