Framkvæmd varnarstefnu ákveðin
Morgunblaðið, laugardagur 7. febrúar 2026
Með samhljóða samþykkt stefnu í varnar- og öryggismálum þriðjudaginn 3. febrúar tók alþingi víðtækari ákvörðun en yfirlýsingar um öryggi og varnarsamstarf fela almennt í sér. Stefnan mótast af hefðbundinni hollustu við aðild að NATO og varnarsamninginn við Bandaríkin. Hún felur hins vegar jafnframt í sér grundvallarafstöðu varðandi skilgreiningu á ábyrgð á öryggismálunum innan stjórnkerfisins. Lögð er lína um stjórnsýslulega ábyrgð á framkvæmd þeirra.
Fyrir tæpu ári ákvað Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra að fulltrúar allra þingflokka skyldu koma að því að semja stefnu í varnar- og öryggismálum. Starfshópurinn sem hún skipaði klofnaði um miðjan júlí 2025 þegar fulltrúi Miðflokksins sagði skilið við hann. Fulltrúar fimm þingflokka skiluðu síðan skýrslu 12. september 2025.
Þeir bentu á að í íslenska stjórnskipan skorti skýra ábyrgðarkeðju við töku ákvarðana á hættu- eða ófriðartímum. Tveir kostir voru nefndir til úrbóta: (1) að til yrði sérstök eining sem heyrði undir utanríkisráðuneytið eða (2) að settur yrði skýrari rammi um núverandi skipulag.
Ingibjörg Davíðsdóttir, þingmaður Miðflokksins, sem sagði sig úr starfshópnum, flutti tillögu flokks síns um öryggis- og varnarmálastefnu 6. október. Utanríkisráðherra flutti tillögu sína reista á tillögum hópsins 23. október. Í utanríkismálanefnd alþingis náðist samkomulag reist á báðum þessum tillögum og var málamiðlunin samþykkt samhljóða 3. febrúar eins og áður segir.
Stefnan í varnar- og öryggismálum á nú að vera órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnu Íslands, raunhæf og kostnaðarmetin. Framkvæmd hennar skal taka mið af ógnarmati og þróun öryggismála hverju sinni og hana á að uppfæra reglulega í samráði við alþingi.
Hér er ekki um nein formsatriði að ræða. Í þessu felst að varnarmál séu ekki lengur afmarkað verkefni utanríkisráðuneytisins, sem lögum samkvæmt sinnir samskiptum Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnanir, heldur hluti af heildstæðu þjóðaröryggisskipulagi sem snýr að innlendu öryggi, stjórnsýslu og borgaralegum viðnámsþrótti.
Í raun samþykkti alþingi með þessu að ábyrgð á framkvæmd stefnunnar færðist að meginþunga yfir á tvö ráðuneyti: forsætisráðuneytið, sem ber ábyrgð á þjóðaröryggisstefnu og samhæfingu stjórnvalda, og dómsmálaráðuneytið, sem fer með yfirstjórn þeirra stofnana sem tryggja borgaralegt öryggi.
Þetta endurspeglast skýrt í efnisatriðum stefnunnar. Þar er lögð áhersla á auknar og stigvaxandi fjárveitingar til varnartengdra verkefna en jafnframt á innlenda borgaralega viðbragðsgetu, áfallaþol samfélagsins, almannavarnir, greiningar og skýra verkaskiptingu.
Þessi verkefni lúta að löggæslu, almannavörnum, netöryggi og vernd mikilvægra innviða. Um er að ræða ógn sem birtist undir þröskuldi hefðbundins stríðs. Þetta eru hætturnar sem helst steðja nú að opnum samfélögum.
Við atkvæðagreiðsluna á þriðjudaginn var minnt á að ríkisstjórnin hefði á vettvangi NATO lofað að auka fjárveitingar til varnartengdra verkefna í 1,5% af vergri landsframleiðslu, það er um 77 milljarða króna. Var óskað eftir að samráð yrði haft við alþingi um ráðstöfun þess fjár.
Með kröfu um að framkvæmd stefnunnar taki mið af ógnarmati hverju sinni er ekki litið á varnirnar sem sjálfvirkt svar við óskilgreindum alþjóðaatburðum eða andrúmslofti í heimspólitíkinni. Um er að ræða kröfu um að ákvarðanir séu reistar á faglegri greiningu á raunverulegum þörfum íslenska samfélagsins og bandamanna þess. Greiningin er ekki takmörkuð við alþjóðlegt verksvið utanríkisráðuneytisins. Hún nær til allra stjórnvalda sem koma að innlendum innviðum, löggæslu, netöryggi og almannavörnum.
Áskorun stefnunnar um að íslensk löggjöf á sviði varnar- og öryggismála sé skýr og samræmd felur í sér kröfu til dómsmálaráðuneytisins um að búa þannig um hnúta.
Í sameiginlegu áliti utanríkismálanefndar alþingis um tillöguna er öllum hugmyndum um nýja „einingu“ í utanríkisráðuneytinu ýtt til hliðar. Huga beri að gerð öryggismálalaga og betri umgjörð um starfsemi þeirra innlendu stofnana sem gæta öryggis borgaranna en þar eru lögregla og landhelgisgæslan í fremstu röð.
Þá er krafa um reglulegt þinglegt samráð skýr vísbending um að alþingi hyggist ekki láta varnarmál þróast í lokuðu sérfræðiumhverfi framkvæmdavaldsins. Þvert á móti er lögð áhersla á að þjóðaröryggi sé pólitískt viðfangsefni sem krefjist lýðræðislegs aðhalds og skýrrar ábyrgðar auk fræðilegra rannsókna.
Í heild felur samþykkt stefnunnar því í sér að varnar- og öryggismál Íslands snúi ekki lengur fyrst og fremst „út á við“, á verksviði utanríkisráðuneytisins, heldur „inn á við“, þau séu hluti af heildstæðu kerfi borgaralegs öryggis og samfélagslegs viðnáms.
Utanríkisráðuneytið gegnir áfram lykilhlutverki í samstarfi við önnur ríki en framkvæmdin sjálf verður samkvæmt vilja alþingis að mestu leyti á ábyrgð forsætisráðuneytisins sem þjóðaröryggisráðuneytis og dómsmálaráðuneytisins vegna þeirra stofnana sem raunverulega ráða úrslitum þegar á reynir.
Spurningin snýst ekki lengur um smíði stefnunnar heldur um það hvort stjórnvöld séu reiðubúin að fylgja henni eftir með því átaki sem þarf jafnt í stjórnsýslunni sem á aðgerðasviðinu.
Ósk alþingis um breytingar er skýr. Nú reynir á hvort hún verði upphaf umbóta og aðgerða, hvort henni verði raunverulega fylgt eftir af nauðsynlegum þunga í stjórnsýslunni. Þar reynir enn á festu þingmanna.