Frá Evrópustofu til stjórnarstefnu
Morgunblaðið, laugardagur, 23. maí 2026
Þegar litið er á úrslit byggðakosninganna og styrk Sjálfstæðisflokksins um land allt sést hvers vegna landsfundir flokksins eru einstakur viðburður í íslenskum stjórnmálum. Enginn annar flokkur býr yfir sambærilegri skipulagslegri dýpt eða krafti til endurnýjunar.
Úrslit kosninganna nú minna á að þrátt fyrir háan aldur er Sjálfstæðisflokkurinn síungur. Flokkurinn fagnar 100 ára afmæli, 2029, á þessu kjörtímabili nýkjörinna sveitarstjórna. Stefna flokksins og málstaður laða alltaf til sín nýtt fólk sem tekur við merkinu og ber það fram til sigurs.
Vorið 2016 varð mikið umrót í íslenskum stjórnmálum. Á sama tíma hafði djúpur ágreiningur um ESB-málið myndast innan Sjálfstæðisflokksins eftir landsfundarályktun flokksins árið 2013 um að hætta viðræðum við Evrópusambandið og loka Evrópustofu.
Á landsfundi sjálfstæðismanna 24. febrúar 2013 var samþykkt að ESB-viðræðunum, sem hófust með samþykkt alþingis í júlí 2009, skyldi hætt og þær ekki hafnar að nýju nema þjóðin samþykkti þær í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þá taldi landsfundurinn að loka ætti Evrópustofu sem ESB hafði opnað í Reykjavík til að kynna Evrópusambandið og aðildarferlið. Þessi krafa vakti gífurlega reiði áköfustu ESB-aðildarsinnanna á landsfundinum. Andstæðingar stofunnar sögðu hana hins vegar ekki hlutlausa upplýsingamiðstöð heldur vettvang fyrir pólitískan áróður í þágu ESB-aðildar.
Evrópustofa bauð gestum þessa tertu þegar hún var opnuð á sínum tíma.
Töldu ýmsir sig „landlausa“ vegna ályktunar landsfundarins. Formanni nýs félagsskapar, Sjálfstæðra Evrópusinna, Benedikt Jóhannessyni, þótti „kjánalegt“ að álykta gegn Evrópustofu og íhlutun sendiherra ESB í íslensk stjórnmál. Taldi hann þetta Sjálfstæðisflokknum „til mikillar skammar“ eins og hann orðaði það í samtali við Fréttablaðið 4. mars 2013.
Þegar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins, hafði myndað ríkisstjórn með Bjarna Benediktssyni, formanni Sjálfstæðisflokksins, eftir þingkosningar vorið 2013 lá fyrir að enginn meirihluti væri á alþingi fyrir ESB-aðild og þess vegna með öllu órökrétt, eða eins og það var þá orðað „pólitískur ómöguleiki“, að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið.
Þetta varð vatn á myllu Sjálfstæðra Evrópusinna sem hættu nú að hneykslast á kröfunni um lokun stofu ESB og tóku til við að saka forystumenn Sjálfstæðisflokksins um kosningasvik. Þeim bæri að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu hvort sem þeir vildu inn í ESB eða ekki. Í áróðrinum varð atkvæðagreiðslan að höfuðmáli en ESB-aðildin fékk að hanga með.
Í þessu andrúmslofti var Viðreisn stofnuð 24. maí 2016. Viðreisn hefur frá upphafi verið jaðarflokkur um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB.
Flokkurinn sat í nokkra mánuði í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar á árinu 2017 og náðu flokkarnir þá saman um þá stefnu að kæmi fram þingmál um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið væru þeir sammála um að greiða skyldi atkvæði um málið og leiða það til lykta á alþingi undir lok kjörtímabilsins. Tekið var fram að stjórnarflokkarnir þrír kynnu að hafa ólíka afstöðu til málsins og þeir virtu það hver við annan.
Á þetta skilyrta ákvæði stefnuyfirlýsingarinnar reyndi aldrei. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er hins vegar ekki um neina skilyrta afstöðu til grunnstefnunnar fyrir tilvist Viðreisnar að ræða. Þar segir einfaldlega að þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu fari fram eigi síðar en árið 2027.
Í janúar 2026 bárust fyrst fréttir um það hingað frá fjölmiðlamönnum í nánum tengslum við embættismannakerfi ESB í Brussel að flýta ætti þjóðaratkvæðagreiðslunni og halda hana í ár.
Fjórum vikum síðar fluttu aðrir fjölmiðlamenn í Brussel þá frétt að hér yrðu greidd atkvæði fyrir lok ágúst 2026.
Allt hefur þetta gengið eftir og nú ræða þingmenn í annarri umræðu þingsályktunartillögu formanns Viðreisnar um viðræður án yfirlýsts aðildarvilja. Þetta er óskiljanlegt öllum nema þeir þekki þá sögu sem hér er rakin.
Það sem hófst eins og næsta venjulegur flokkságreiningur um Evrópustofu árið 2013 hefur nú tekið á sig mynd stjórnarstefnu þar sem áhrif framkvæmdastjórnar ESB birtast bæði þegar litið er til hraða og umgjarðar þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Í þessu ljósi ber að skoða allan aðdraganda atkvæðagreiðslunnar sem ríkisstjórnin vill að fari fram á þeim tíma sem boðaður var í blaðafrétt frá Brussel.
Fyrir utan að hafa embætti utanríkisráðherra innan sinna vébanda er formaður utanríkismálanefndar alþingis, Pawel Bartoszek, í Viðreisn. Formaðurinn og ráðherrann eru tiltölulega samstiga í því að gera minnihluta utanríkismálanefndar mjög erfitt fyrir við öflun upplýsinga auk þess að setja þingmönnum afar þröng tímamörk við efnisöflun og umræður.
Það sem vekur þó mesta athygli í þessari málsmeðferð allri er ekki hraðinn eða tímasetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar heldur að ríkisstjórnin virðist ekki treysta sér til að skýra fyrir þjóðinni á hvaða forsendum hún hyggst ræða við ESB.
Engar raunverulegar varnarlínur hafa verið kynntar, engin skýr stefna lögð fram um sjávarútveg eða greiðslur í sameiginlega sjóði sambandsins og engin heildstæð greining birt um áhrifin á þjóðarhagsmuni Íslands.
Það hvarflaði varla að nokkrum að ágreiningur á landsfundi Sjálfstæðisflokksins árið 2013 er nú orðinn að stjórnarstefnu sem þjóðinni er ætlað að samþykkja án þess að henni sé sagt hvert ferðinni er heitið. Þar er kjarna tortryggninnar að finna.