Forsendulaus spurning
Morgunblaðið, laugardagur 2. maí 2026.
Þegar ráðherrar tala sitt í hvora átt, stækkunarstefna ESB er í uppnámi og lögbundinn eftirlitsaðili gerir athugasemdir við orðalag sjálfrar spurningarinnar verður að ræða hvers vegna í ósköpunum er knúið á um svo illa ígrundaða þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ógjörningur að skýra til hvers það leiðir að segja já eða nei.
Á opnum fundum utanríkismálanefndar alþingis með forsætisráðherra og utanríkisráðherra var ætlunin að skýra stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna fyrir nefndinni og almenningi. Niðurstaðan varð hins vegar sú að málið er nú óljósara en áður.
Meirihluti nefndarinnar kallaði aðeins tvo af þremur leiðtogum stjórnarflokkanna til viðtals. Svo virðist sem formanni þriðja stjórnarflokksins, Ingu Sæland, hafi verið haldið frá nefndinni. Á undanförnum árum hefur hún þó ítrekað lagt til á þingi að afturkalla ESB-umsóknina frá 2009 á skýran og endanlegan hátt.
Afstaða formanns eins stjórnarflokksins ætti að vera hluti af opinni umræðu í utanríkismálanefnd alþingis þegar ríkisstjórnin kallar þjóðina til að greiða atkvæði um lykilatriði í stjórnarsáttmála sínum. Atkvæðagreiðslan er einsdæmi.
Hafi forysta utanríkismálanefndar haldið Ingu Sæland fjarri til að hylma yfir ágreining innan ríkisstjórnarinnar mistókst sá feluleikur. Í svörum forsætisráðherra og utanríkisráðherra komu fram ólíkar áherslur um grundvallaratriði, þar á meðal um stöðu Evrópuréttar í hugsanlegu viðræðuferli. Þar er ekki um túlkunaratriði að ræða eins og utanríkisráðherra gaf í skyn.
Skyldan til að virða regluverk Evrópusambandsins í aðildarferli er skýr. Efasemdir eins ráðherra breyta ekki þeirri staðreynd. Forsætisráðherra andmælti einnig utanríkisráðherra. Sama gerði formaður utanríkismálanefndar, flokksbróðir ráðherrans.
Þegar svo er komið varðandi grunnþætti málsins er brýnt að skýrt sé um hvað er spurt. Forsætisráðherra treysti sér þó ekki til að leiðbeina þingmönnum um nýtt orðalag spurningarinnar. Þar skilaði hún auðu.
Leiðtogaráð ESB efndi í liðinni viku til óformlegs fundar á Kýpur. Fyrir fundinn sögðu fjölmiðlar að ræða ætti rýmkun á stækkunarstefnu sambandsins. Síðan dró úr þeim væntingum vegna ágreinings. Frakkar eru til að mynda þungir í taumi í aðdraganda forsetakosninga á næsta ári. Þeir bera eins og oft áður hag eigin landbúnaðar fyrir brjósti.
Vólódimír Selenskí Úkraínuforseti var á Kýpur til að flýta aðild lands síns. Hann hafði ekki erindi sem erfiði. Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, varaði nú í vikunni við væntingum um hraðferð Úkraínu. Landið gæti ekki orðið aðili að sambandinu í stríði við nágranna sinn og með óljós landamæri. Þá yrði Úkraína að uppfylla ströng skilyrði, sérstaklega sem réttarríki og með aðgerðum gegn spillingu. „Selenskí hafði þá hugmynd að ganga í ESB 1. janúar 2027. Það mun ekki ganga eftir. Jafnvel 1. janúar 2028 er óraunhæft,“ sagði þýski kanslarinn.
Ýmsar hugmyndir til að greiða fyrir aðild Úkraínu hafa verið reifaðar. Allar stranda þær á kröfunni um aðlögun. Millistig án stoðar í sáttmálum ESB hafa verið nefnd. Allt gefur þetta til kynna að aðildarferlið sjálft eigi að virða þrátt fyrir stríðsástand. Ferlið breytist ekki nema öll ESB-ríkin samþykki það.
Hér talar forsætisráðherra eins og vafi sé um aðlögunareðli viðræðna fulltrúa ESB við umsóknarríki. Það er alrangt mat. Þessi misskilningur skýrir vel hvers vegna spurning ríkisstjórnarinnar er ekki studd raunverulegum forsendum. Einmitt þess vegna hefur landskjörstjórn þegar gert athugasemdir sem lúta að skýrleika og lagastoð orðalagsins. Athugasemdirnar eru ekki formsatriði heldur snerta sjálft lögmæti atkvæðagreiðslunnar.
Ursula von der Leyen hefur fyrir hönd framkvæmdastjórnar ESB verið bjartsýnni en Merz gagnvart umsókn Úkraínu og gefið hraðari aðild til kynna. Leiðtogaráðið, stjórnmálamennirnir, tekur varfærnari afstöðu. Er nokkur trygging fyrir því að viðhorfið sé annað til Íslands? Hvers vegna skyldi Ísland sett framar en Úkraína? Hvaða rök eru fyrir því?
Ef ekki er ljóst hver staðan er að þessu leyti, hvað verður þá um framhald viðræðna? Þetta undirstrikar enn að orðalag spurningarinnar er ekki hlutlaust heldur leiðandi. Það dugar ekki að vísa til þess að hægt sé að hafna niðurstöðu síðar. Kjósendur eiga rétt á að vita um hvað þeir eru spurðir og til hvers svar þeirra leiðir.
Framganga ráðherranna fyrir utanríkismálanefnd dregur ekki úr þessum vanda heldur eykur hann. Annar talar um að málið megi skoða með stjórnarandstöðunni og að þjóðin geti hafnað niðurstöðunni síðar. Hinn áskilur sér vald til að leggja ekki samning fyrir þjóðina nema hann hafi trú á honum. Þetta eru ekki svör sem varða spurninguna sem lögð er fyrir þjóðina, heldur lýsing á ólíkri persónulegri og pólitískri afstöðu.
Á sama tíma stendur spurningin sjálf eftir óbreytt. Spurning í þjóðaratkvæðagreiðslu verður að eiga sér stoð í veruleikanum. Þegar þá stoð vantar og stækkunarferli ESB er sjálft í uppnámi er furðulegt að kalla þjóðina að kjörborðinu. Þá er verið að biðja hana um að svara spurningu sem enginn getur í raun útskýrt.
Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi. Alþingi er ekki bundið af niðurstöðunni. Þingmenn ákveða hvort haldið skuli áfram, óháð því hvernig atkvæði falla. Það eitt og sér undirstrikar að spurningin verður að vera skýr og reist á traustum grunni. Annars er hætt við að niðurstaðan verði ekki leiðbeinandi heldur marklaus.