ESB kemur ekki í stað NATO
Morgunblaðið, laugardagur 1. ágúst 2026
Í greininni Lokaðist opni glugginn? laugardaginn 18. júlí var hér bent á hvernig ríkisstjórnin notaði óvissu um stefnu Bandaríkjanna og ummæli Donalds Trump um Grænland til að réttlæta hraða sinn vegna ESB-aðildarinnar.
Vísaði ég í orð Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra sem hafði talað um „opinn glugga“ og einstakt tækifæri Íslands til að hefja aðildarviðræður. Jafnframt taldi ég að greina mætti áherslumun í málflutningi forsætisráðherra og utanríkisráðherra þegar um þessa stóru spurningu væri rætt.
Kristrún Frostadóttir í þættinum The Rest is Politics 27. julí 2026.
Nú hefur Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra tekið af skarið og nálgast utanríkisráðherra sinn. Í rómuðu viðtali við bresku hlaðvarpsmennina Alastair Campbell og Rory Stewart sagði Kristrún markmiðið vera að fá já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst og að nú væri góður tími fyrir Ísland til að ganga í Evrópusambandið. Í Brussel yrði litið á aðild Íslands sem gæðastimpil fyrir sambandið.
Forsætisráðherra nefndi einnig í þessu sambandi ummæli Trumps um Grænland og sagði þau „risastórt vandamál“. Ekki væri lengur sjálfgefið að Ísland væri sjálfstætt ríki með rödd sem hlustað væri á. Þetta voru ekki ummæli hlutlauss aðstandanda þjóðaratkvæðagreiðslu um það eitt hvort „kíkja“ ætti í einhvern pakka. Forsætisráðherra lýsti pólitísku markmiði: jái nú og aðild síðar.
Þetta er afdráttarlaust. Með þessu hefur geópólitíska röksemdin sterklega verið kölluð til sögunnar og sett í forgrunn. Hún er þó enn óútskýrð.
Ég hef ekki heyrt að forsætisráðherra hafi áður tengt jafn skýrt saman markmið sitt um já í þjóðaratkvæðagreiðslunni og þá skoðun að nú sé rétti tíminn fyrir Ísland til að ganga í Evrópusambandið vegna stöðunnar í öryggismálum.
Þvert á móti sagði Kristrún í viðtali við Euronews í apríl 2025 að Ísland teldi sig öruggt þar sem það væri. Hún lagði áherslu á að Evrópusambandið væri ekki varnarbandalag og kvaðst ekki vilja reka aðildarumræðuna áfram á grundvelli ótta.
Þetta var rétt hjá henni.
Varnir Íslands felast í aðildinni að NATO, varnarsamningnum við Bandaríkin og samstarfi við bandalagsríkin á N-Atlantshafi. ESB kemur þar ekki í staðinn. Í eigin skýringum utanríkisþjónustu sambandsins á gagnkvæmu aðstoðarákvæði 42. gr. 7 í sáttmála ESB segir beinlínis að NATO sé áfram grundvöllur sameiginlegra varna þeirra aðildarríkja ESB sem jafnframt eru í Atlantshafsbandalaginu.
Ákvörðun Finna og Svía tekur af öll tvímæli. Ríkin voru í ESB þegar Rússar réðust inn í Úkraínu. Það voru skuldbindingar Atlantshafsbandalagsins, en ekki aðildin að ESB, sem þau töldu nauðsynlegar til að tryggja varnir sínar.
ESB sinnir öryggismálum vissulega meira en áður. Hergagnaframleiðsla eykst til mikilla muna. Í aðildarríkjunum er unnið að vörnum mikilvægra innviða, netöryggi, viðbúnaði gegn fjölþátta ógnum, almannavörnum og fjármögnun verkefna sem geta haft bæði borgaralegt og hernaðarlegt gildi. Ísland á þegar samstarf við ríki innan sambandsins á mörgum þessara sviða.
Ísland og Noregur hafa meðal annars fengið aðgang að samstarfi á grundvelli SAFE-áætlunarinnar vegna þátttöku sinnar í EES. Rætt hefur verið um frekara öryggis- og varnarsamstarf Íslands og ESB án þess að það sé bundið fullri aðild. Þetta sýnir einmitt að greina verður á milli gagnlegs samstarfs við ESB og þeirrar hernaðarlegu varnartryggingar sem aðeins NATO og varnarsamningurinn veita Íslandi.
Hafi forsætisráðherra í huga annars konar öryggi verður hún að segja það skýrt. Hún kann að telja að aðild auki pólitískt skjól Íslands innan Evrópu eða veiti stjórnvöldum sæti við fleiri borð. Það er málefnalegt sjónarmið en ekki það sama og hernaðarleg trygging. Þá verður einnig að meta slíkan ávinning á móti því ákvörðunarvaldi sem flyttist til stofnana ESB, meðal annars í utanríkisviðskiptum, landbúnaði, sjávarútvegi og peningamálum.
Í greininni um opna gluggann var spurt hvort geópólitískar forsendur ríkisstjórnarinnar hefðu breyst eftir að forsætisráðherra lýsti góðum samskiptum sínum við Trump og Marco Rubio utanríkisráðherra. Nú hefur Kristrún aftur horfið til röksemdarfærslu utanríkisráðherra síns. Hún beitir ótta vegna Grænlands og óvissu um Bandaríkin sem rökum fyrir jái og aðild, án þess að skýra hvernig aðildin leysi vandann.
Annars vegar segir forsætisráðherra að treysta megi Bandaríkjunum, samskiptin séu góð og afstaða þeirra til Íslands mjög jákvæð. Hins vegar er óvissa um Bandaríkin notuð til að réttlæta að Ísland gangi inn í samband sem sjálft viðurkennir að NATO sé grundvöllur sameiginlegra varna aðildarríkjanna.
Öryggi Íslands verður ekki tryggt með því að rugla saman hlutverkum ESB og NATO. Hagsmunum okkar er best borgið með öflugri stöðu innan Atlantshafsbandalagsins, traustum varnarsamningi við Bandaríkin og nánu samstarfi við Evrópuríki. EES-samningurinn tryggir okkur jafnframt aðild að innri markaðnum og gerir okkur kleift að taka þátt í margvíslegu evrópsku samstarfi um viðbúnað og áfallaþol.
Ríkisstjórnin vill nú færa umræðuna frá efnahagslegum rökum yfir á öryggis- og varnarmál. Þá verður að skoða þann mælikvarða. Spurningin verður: Hvaða hernaðarlegu tryggingu fær Ísland með aðild að Evrópusambandinu sem við njótum ekki þegar í krafti NATO, varnarsamningsins við Bandaríkin og samstarfs bandalagsríkjanna við Norður-Atlantshaf? Þar til þeirri spurningu er svarað er meginröksemd ríkisstjórnarinnar um aukið öryggi marklaus.