ESB-aðild undir dulnefni
Morgunblaðið, laugardagur 31. janúar 2026.
Það er í anda ESB-feluleiks Samfylkingarinnar og Viðreisnar fyrir þingkosningarnar 30. nóvember 2024 að ríkisstjórnin kýs að ræða aðild að Evrópusambandinu án þess að nefna hana beinum orðum. Dulnefnið er þjóðaratkvæðagreiðsla um „framhald aðildarviðræðna“.
Stjórnar- og aðildarsinnar bregðast illa við þegar lagt er til að spurt sé beint: Vilt þú aðild að Evrópusambandinu? Spurningin yrði lögð fyrir með samningsmarkmiðum stjórnarinnar eins og t.d. hvort hún vildi gangast undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB. Kjósandinn vissi til hvers svarið leiddi. Annaðhvort yrði rætt við ESB um aðild á ákveðnum forsendum eða ekki. Spurningin fullnægði grunnkröfu varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu um skýra kosti en leiddi hvorki þjóðina né stjórnvöld inn á grátt svæði án tillits til brýnna þjóðarhagsmuna.
Þeir sem hafa ekki vitneskju um eðli umræðnanna hér og þekkja ekki undanbragðalist íslenskra ESB-aðildarsinna þegar kemur að því að segja já eða nei álíta að nú sé þjóðaratkvæðagreiðsla okkar um ESB-aðild á næsta leiti.
Það sést glöggt í grein á bresku vefsíðunni The Telegraph sem birtist 26. janúar. Þar fullyrða James Crisp Evrópuritstjóri og Joe Barnes fréttaritari í Brussel blákalt að Íslendingar kunni að standa frammi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu strax í vor um aðild að ESB. Þetta megi rekja til alþjóðlegrar óvissu og ummæla Donalds Trump Bandaríkjaforseta um Grænland.
Höfundar ræða stækkunarstefnu ESB og hugmyndir evrópskra leiðtoga um að efla stöðu sambandsins á alþjóðavettvangi með fjölgun aðildarríkja. Sagt er að Ísland hafi innleitt megnið af regluverki sambandsins í gegnum EES en standi formlega utan þess. Vitnað er til könnunar í apríl þar sem 43% Íslendinga hafi verið hlynnt aðild en 39% andvíg. Í ljósi þess sem síðan hefur gerst er gefið í skyn að Grænlandsmálið og staða smáríkja gagnvart stórveldum hafi haft áhrif á afstöðu manna hér.
Því er haldið fram að aðildarferli Íslands yrði einfalt í framkvæmd ef þjóðaratkvæði félli aðild í vil. Helsta álitamálið yrði þó sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB um aðgang að fiskimiðum.
Æ fleira bendir til þess að ríkisstjórninni sé ekki unnt að treysta í ESB-málinu,
Í greininni er minnt á að um árabil hafi stækkun ESB notið lítilla vinsælda meðal aðildarríkja þess en það kunni að breytast núna ef ráðamenn stærstu ríkjanna og Brusselmenn vilji gera sig meira gildandi á alþjóðavettvangi vegna mikilla breytinga á skipan heimsmála.
Níu ríki: Úkraína, Moldóva, Georgía, Svartfjallaland, Albanía, Norður-Makedónía, Kósovó, Bosnía og Hersegóvína og Serbía eru á biðlista eftir aðild. Telja höfundar að með því að „sykra“ þennan lista, með því að hafa Ísland á honum, auðveldaði það ríkisstjórnum ýmissa aðildarríkja að kyngja honum. Ekkert ríki kemst í ESB án 27 atkvæða í leiðtogaráðinu og jafnmörg atkvæði þarf til að ákveða hvort stefnt skuli að stækkun sambandsins.
Bresku blaðamennirnir gefa sér að jafnvel í vor gangi Íslendingar til atkvæðagreiðslu um ESB-aðild. Þeir telja umræðurnar hér snúast um aðild en ekki framhald viðræðna sem hófust árið 2009 og voru settar á ís 2013. Þeir átta sig ekki á að hér situr nú ríkisstjórn sem nýtur ekki þingstyrks til að spyrja um aðild eða ekki aðild.
Blaðamenn The Telegraph tilgreina enga heimildarmenn um Ísland en nefna í upphafi multiple Brussels insiders – fjölmarga innvígða Brusselmenn. Greinin snýst um þörf Brusselmannanna fyrir stækkun og samþjöppun valds vegna breyttra alþjóðaaðstæðna.
Hér leita ýmsir ESB-aðildarsinnar skjóls í ræðu Marks Carney forsætisráðherra Kanada á Davos-ráðstefnunni 20. janúar. Hún snerist alls ekki um stækkun ESB og samþjöppun valds eða afslátt af fullveldi ríkja til yfirþjóðlegra stofnana.
Mark Carney hvatti til fullveldis meðalstórra ríkja, strategísks sjálfræðis og sveigjanlegrar samvinnu við „rof“ í skipan heimsmála þegar stórveldi virtu ekki lengur regluvarið alþjóðakerfi heldur færu sínu fram.
Í Telegraph-greininni er viðbrögðum ESB við sama veruleika lýst með „meiri Evrópu“: Í því felst stækkun ESB og meira yfirþjóðlegt vald, minna svigrúm lítilla og meðalstórra ríkja.
Blaðamennirnir telja að ráðamenn ESB hugsi sér ef til vill gott til glóðarinnar strax í vor vegna ákvörðunar Íslendinga um ESB-aðild, hún auðveldi þeim meðferð umsókna níu annarra ríkja.
Í ræðunni lýsti Carney aðlögun fullvalda þjóðar að stærri valdamiðju sem „lífi í lygi“. Lausn Carneys er ekki að framselja fullveldi ríkis, heldur að efla eigin burði, dreifa áhættu, standa að fjölbreytilegum bandalögum og deila kostnaði við strategískt sjálfræði – án þess að fórna sjálfstæði til ákvarðana um auðlindir. Því yrði fórnað undir sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.
Segi innvígðir Brusselmenn, sem The Telegraph telur marktæka um málefni Íslands, að ESB-þjóðaratkvæðagreiðsla verði hér í vor ráðskast Brusselmenn meira með Ísland en utanríkisráðherra upplýsir. Ráðherrann hlýtur að mótmæla þessum vangaveltum eða leggja spilin á borðið.
Snýst ESB-umræðan hér heima um hagsmuni Íslands eða um væntingar Brusselmanna til Íslands? Hverjir eru heimildarmenn um ESB-þjóðaratkvæðagreiðslu hér í vor? Dreymir einhverja í liði ríkisstjórnarinnar um slíka atkvæðagreiðslu samhliða sveitarstjórnarkosningunum 16. maí?
Feluleik ríkisstjórnarinnar vegna ESB-málsins verður að ljúka. Stofnað hefur verið til óvissu um málið bæði innanlands og utan. Er utanríkisráðherra að undirbúa aðild Íslands að Evrópusambandinu undir dulnefninu „framhald aðildarviðræðna“?