Daginn eftir já
Morgunblaðið, laugardagur 22. ágúst 2026,
Ríkisstjórnin segir að með jái 29. ágúst sé þjóðin aðeins að heimila viðræður. Hún geti síðan séð hvað bjóðist, tekið afstöðu til niðurstöðunnar og að lokum greitt atkvæði um aðildarsamning, náist hann.
Þessi lýsing er formlega rétt en segir síður en svo alla söguna. Daginn eftir já hefst ekki hlutlaus upplýsingaöflun. Helstu ágreiningsmálin liggja þegar fyrir. Þá hefst einfaldlega stjórnsýslu- og stjórnmálaferli sem bæði ríkisstjórn Íslands og framkvæmdastjórn ESB hafa þegar búið sig undir og vilja að leiði til aðildar. Jáið verður strax túlkað víðar en felst í spurningunni sjálfri.
Fyrsta nýja skrefið verður íslenskt. Ríkisstjórnin túlkar niðurstöðuna sem umboð til að óska formlega eftir því að aðildarviðræður verði hafnar að nýju. Hún skipar aðalsamningamann, endurreisir samninganefndir og felur ráðuneytum að undirbúa íslenska afstöðu til einstakra kafla. Fyrirkomulag samráðs við alþingi er óljóst.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur þegar sagt að aðalsamningamaðurinn komi ekki úr utanríkisráðuneytinu. Hann eigi að geta sameinað þjóðina og verða „fyrirliði“ íslenska liðsins. Þetta fyrirkomulag var kynnt í erlendum fjölmiðli en ekki fyrst á þingi eða fyrir íslenskum kjósendum.
Annað skrefið verður tekið innan ESB. Jáið hefur ekki sjálfkrafa í för með sér að viðræður hefjist. Ráðherraráð ESB sagði 16. júní 2026 að það væri reiðubúið, segðu Íslendingar já, „að hefja ferlið við að taka aðildarviðræðurnar upp að nýju“. Með ályktuninni var því pólitískt búið í haginn fyrir endurupptöku en ekki ákveðið að hefja viðræður. Eftir íslenskt já þurfa aðildarríkin að taka sjálfstæða ákvörðun um framhaldið, samningsrammann og sameiginlega afstöðu ESB.
Stækkunarstjórinn er daglegur verkstjóri umsóknarferlisins. Framkvæmdastjórnin annast yfirferðina, metur stöðu umsóknarríkisins, undirbýr tillögur um næstu skref og hefur þannig mikil áhrif á röð og hraða ferlisins. Hún getur þó hvorki opnað samningskafla né veitt undanþágur ein og sér. Til þess þarf samþykki aðildarríkjanna og hvert þeirra getur stöðvað framgang málsins.
Marta Kos stækkunarstjóri hefur þegar sagt hvernig hún túlkar íslenskt já. Hún sagði 16. júlí að þá fengi ESB „aftur umsóknarríki“. Framkvæmdastjórnin hefur eigin hagsmuni af slíku orðalagi. Ísland hentar stefnu Ursulu von der Leyen, forseta hennar, um hraðari stækkun og íslenskt já verður notað sem merki um aðdráttarafl sambandsins á erfiðum tímum.
Bændur um allt land hafa merkt heyrúllur með nei-merkjum. Reykviíkingur í miðborginni brá á það ráð að veita andsvar í garði sínum á menningarnótt.
Ályktun ráðherraráðsins frá 16. júní sýnir hins vegar að aðildarríkin líta ekki á Ísland sem óþekkta stærð. Í sama skjali og þau lýsa sig reiðubúin að hefja endurupptökuferli gagnrýna þau makrílsamkomulag Íslands við Norðmenn, Breta og Færeyinga, afstöðu Íslendinga til stjórnunar deilistofna og hvalveiða, tafir við upptöku EES-reglna og skort á frekari opnun landbúnaðarviðskipta.
Jafnframt leggja þau áherslu á jafnvægi réttinda og skyldna og að ríki sem axli ekki sömu skyldur geti ekki notið sömu réttinda. Vefritið POLITICO, sem gegnt hefur mikilvægu hlutverki við að skýra sjónarmið stækkunardeildarinnar með vísan til ónafngreindra heimildarmanna, hefur hins vegar bent á að Ísland yrði nettógreiðandi og gæti þannig auðveldað sameiginlegan aðildarpakka með fátækara ríki á borð við Svartfjallaland.
Þannig má greina raunverulega upphafspunktinn. Kos getur talað um „skapandi lausnir“ og lagt til málamiðlanir. Orð hennar binda þó ekki aðildarríkin, sem hafa þegar skilgreint eigin hagsmuni og ágreining við Ísland.
Ríkisstjórnin ákvað að biðja fyrst um umboðið og skilgreina samningsmarkmiðin síðar. Hún hefur ekki sagt hvort fullt íslenskt forræði yfir fiskveiðilögsögunni sé ófrávíkjanlegt skilyrði. Hún hefur ekki krafist varanlegra trygginga fyrir landbúnaðinn. Hún hefur ekki skýrt hvar mörkin liggi við framsal ríkisvalds eða hvernig brugðist verði við þeirri niðurstöðu lögfræðinga að aðild kalli á stjórnarskrárbreytingu.
Þetta fyrirkomulag hentar framkvæmdastjórn ESB vel. Væru skýr íslensk skilyrði sett fyrir 29. ágúst þyrftu framkvæmdastjórnin og aðildarríkin að svara því hvort þau væru raunhæf. Svörin gætu raskað myndinni af skjótum viðræðum og „skapandi lausnum“.
Daginn eftir já snýst dæmið við. Þá hefur ríkisstjórnin fengið umboðið og kemst ekki hjá því að móta markmiðin. Jafnframt verður þrýst á hana að ganga hratt til verks vegna þess að þjóðin hafi ákveðið að hefja viðræður að nýju.
Formlega verður unnt að hætta viðræðum hvenær sem er. Aðildarsamningur verður aldrei gildur án breytinga á stjórnarskránni, hvort sem hann verður borinn undir þjóðaratkvæði eða ekki. Pólitískt verður málið viðkvæmt.
Með hverju nýju skrefi – skipan aðalsamningamanns, stofnun samninganefnda, ákvörðun ráðherraráðsins, tæknilegri yfirferð og opnun samningskafla – verður erfiðara að stöðva ferlið. Sá sem síðar vill hætta verður sakaður um að virða ekki niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar eða koma í veg fyrir að þjóðin fái að sjá samninginn.
Þess vegna er slagorðið já til að sjá villandi. Jáið veitir formlega umboð til að hefja viðræður að nýju. Í framkvæmd verður það upphaf sameiginlegrar vegferðar sem ríkisstjórnin og framkvæmdastjórn ESB munu báðar leitast við að halda áfram þar til aðildarsamningur liggur fyrir.
Daginn eftir já verður ekki spurt hvort Ísland hafi valið aðildarbrautina. Ríkisstjórnin og framkvæmdastjórn ESB munu segja að þjóðin hafi þegar gert það.