Berklar „morðenglar mannkyns“
Morgunblaðið, fimmtudagur 12. febrúar 2026.
Berklar á Íslandi ★★★★· Eftir Erlu Dóris Halldórsdóttur. Hólar, 2025. Innb. 543 bls. myndir og skrár.
Enn berast fréttir af berklum á Íslandi. Slíkar fréttir vekja víða sterkar tilfinningar og jafnvel ótta. Bókin um berkla á Íslandi segir okkur hvers vegna.
Vágesturinn liggur oft í þagnargildi í fjölskyldum. Í bókinni segir meðal annars frá því að föðursystir mín, Ragnhildur, hafi látist af berklum 20 ára á Vífilsstöðum árið 1933, eftir stutt veikindi. Veturinn sem hún lá veik heima hjá sér á Skólavörðustíg 11a hafi verið foreldrum hennar og systkinum öllum mjög erfiður. Faðir minn og Guðrún, amma mín, hafi bæði veikst af brjósthimnubólgu og var hún rúmliggjandi þegar Ragnhildur lést (366).
Ólöf, föðursystir mín, sem var 14 ára á þessum sorgartíma, rifjaði þetta upp í minningabók um föður minn 50 árum síðar, 1983. Minntist ég þess ekki að um þetta hefði verið rætt í fjölskyldu minni.
Leitar heimilda víða
Í bókinni Berklar á Íslandi dregur Erla Dóris Halldórsdóttir upp skýra mynd af því hve veikin var þjóðinni hættuleg, hún var einn „lífshættulegasti og algengasti smitsjúkdómur á Íslandi“ (15). Á 40 árum frá 1911 til 1950 lagði berklaveikin 5.837 einstaklinga á Íslandi í gröfina, í flestum tilvikum ungt fólk í blóma lífsins (11).
Enn ógna berklar heimsbyggðinni. Samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) 29. október 2024 voru 8,2 milljónir manna greindar með berklaveiki árið 2023 og er það mesti fjöldi skráðra tilfella síðan WHO hóf alþjóðlegt eftirlit með berklaveiki árið 1995 (17).
Erla Dóris leitar mjög víða heimilda og dregur saman gífurlegt magn fræðilegra upplýsinga og fróðleiks um líf einstaklinga og þjóðarinnar á tímum sjúkdómsins. Miskunnarleysi hans var mikið.
Hún styðst við frumheimildir sem varðveittar eru í Þjóðskjalasafni Íslands. Þá sækir hún sjúkraskrárgögn um Íslendinga sem dvöldust á Vejlefjord Sanatorium, fyrsta berklahæli í Danmörku, sem sett var á stofn árið 1900. Hún reyndi að fá leyfi vísindarannsóknanefndar til að skoða sjúkraskýrslur berklasjúklinga á heilsuhælinu á Vífilsstöðum á árunum 1910-1950. Reyndist ekki unnt að svara erindi hennar. Þar af leiðandi gat hún hvorki metið hve margir dvöldu þar til lækninga á þessum árum né hve margir útskrifuðust þaðan (18–19).
Erla Dóris er doktor í sagnfræði frá Háskóla Íslands árið 2016. Heitir doktorsritgerð hennar „Fæðingarhjálp á Íslandi 1760–1880“. Hún er einnig hjúkrunarfræðingur, með sérmenntun í gjörgæsluhjúkrun. Berklar á Íslandi er sjötta bók hennar. Árið 2021 gaf hún út bókina Mislingar.
Móðir Erlu, Ellý Ingólfsson, var þýsk og kom hingað til lands 10. júní 1950 með Dettifossi frá Hamborg í hópi 12 þýskra kvenna sem höfðu ráðið sig til starfa á heilsuhælinu á Vífilsstöðum. Ellý kynntist þar Halldóri Kristbirni Ingólfssyni (1926-1974) húsasmíðameistara sem átti berklaveikan bróður á hælinu. Kynnin leiddu til hjúskapar foreldra Erlu í ágúst 1952. Ellý lifði mann sinn í 50 ár og andaðist 2024, 95 ára að aldri. Vildi hún hvergi búa nema í Reykjavík. Tileinkar höfundur foreldrum sínum ritverkið (9).
Lýsing á mann- og þjóðlífi
Bókin er 543 bls. Hún er prentuð á þungan pappír með miklum fjölda ljósmynda sem falla inn í textann. Bókin skiptist í átta kafla auk tileinkunar, inngangs, lokaorða og kynningar á höfundi. Meginmálinu fylgja skrár yfir óprentaðar og prentaðar heimildir, nöfn og myndir.
Textinn er á góðu og skýru letri. Við lesturinn hnaut ég um að efst á bls. 338 stendur Sigurlaug þar sem á að vera Sigurveig og á bls. 350 er kona sögð hafa lifað 1886-1824 í stað 1924.
Kaflaheitin eru: 1. Berklaveiki á nokkrum tímaskeiðum 1783-1947. 2. Hvað eru berklar? 3. Íslendingar sem urðu berklaveiki að bráð fyrr á öldum. 4. Fyrstu berklavarnir 1900-1910. 5. Meðferð við berklaveiki. 6. Stofnun fyrsta berklahælis á Íslandi. 7. Berklaveikin á Íslandi 1900-1950. 8. Sögur af berklaveikum og aðstandendum þeirra.
Bókin er öðrum þræði lýsing á mann- og þjóðlífi almennt enda eru fjölmargir nefndir til sögunnar og ævi margra rakin til að gefa sem gleggsta mynd af útbreiðslu og áhrifum sjúkdómsins sem herjaði jafnt á alla. Sóttvörnum eru gerð góð skil. Nefnd eru nokkur berklabæli sem voru rifin eða brennd til að vinna bug á ófögnuðinum eftir að sannað þótti að um smitsjúkdóm væri að ræða.
Hver kafli bókarinnar stendur fyrir sínu og þess vegna er dálítið um endurtekningar. Skarpari ritstjórn hefði mátt beita.
Oft er til dæmis sagt frá þýska lækninum Robert Koch bakteríusérfræðingi sem flutti fyrirlestur í Berlín að kvöldi 24. mars 1882 og tilkynnti að hann hefði uppgötvað það sem hann kallaði tuberkelbazillen í smásjá, það er bakteríuna sem ylli berklum. Nafnið er dregið af tuberculum á latínu og lýsir bakteríu sem myndar um sig þrymi eða smáhnút hvar sem hún sest að í líkamanum. Árið 1995 varð 24. mars nefndur alþjóðlegi berkladagurinn. Tilgangur hans er að vekja athygli á berklum og útrýmingu veikinnar (45-46).
Spýtubakkar í Alþingishúsinu
Erla Dóris segir að við eigum séríslenska heitið berklar yfir sjúkdóminn að þakka Guðmundi Magnússyni, nýyrðasmiði og lækni í Reykjavík. Hann hafi í blaðagreinum árið 1895 búið til orðið berklasótt (57). Hún segir að Íslendingar séu meðal fárra þjóða sem eigi heiti sjúkdómsins sprottið úr eigin tungu. „Þessi góða tillaga Guðmundar um nýtt íslenskt sjúkdómsheiti yfir berkla átti eftir að valda byltingu í fjölgun skráninga lækna hérlendis á berklum. Tilfellum fjölgaði gríðarlega eftir birtingu þessarar greinar Guðmundar“ (88).
Fyrsta upplýsingaritið um berklaveiki, Um berklasótt, kom út í Reykjavík á kostnað landssjóðs árið 1898. Guðmundur Björnsson héraðslæknir í Reykjavík þýddi það úr dönsku. Þar var berklagerlinum líkt við „ofurlitla jurt“ sem aðeins mætti sjá í smásjá. Kæmist hún inn í líkamann gæti hún fest þar rætur og leitt til sjúkleika.
Bent var á að hráki brjóstveikra væri hættulegastur heilbrigðu fólki, hann yrði að varast. Leiðbeiningar voru um svonefnda hrákadalla og skyldu þeir hafðir þar sem margt fólk kæmi saman í kirkjum, skólum, fundahúsum, búðum, skrifstofum og vinnustofum (148-150).
Minnist ég þess að slíkir dallar eða spýtubakkar voru í Alþingishúsinu á sjötta áratugnum. Í fyrsta sinn var fjallað um berklaveiki á alþingi 12. ágúst 1902 þegar Magnús Andrésson þingmaður Mýrasýslu hvatti til þess að snúist yrði gegn einum af „allra skæðustu morðenglum mannkynsins“, berklaveikinni. Hann vildi leita leiða til að stemma stigu við veikinni og sá þá vonarglætu að skilyrði gegn henni væri „gott og heilnæmt loftslag“. Þess vegna væri von um lækningar hér (152).
Samþykkti alþingi áskorun á landsstjórnina í fimm liðum. Fyrstu berklavarnalögin gengu hér í gildi 1. júlí 1904. Árið 1906 komu sótthreinsunarmenn til sögunnar en starfsstétt þeirra var lögð niður með sóttvarnarlögum frá 1954. Voru starfsaðferðir sem kröfðust þeirra þá taldar úreltar (172).
Markvert skref
Í bókinni er saga lækninga gegn berklaveiki rakin stig af stigi en stærsta og markverðasta skrefið var stigið hér gegn veikinni þegar heilsuhælið á Vífilsstöðum var tekið í notkun árið 1910.
Þegar Robert Koch fékk Nóbelsverðlaunin í lífeðlisfræði og læknisfræði í desember 1905 sagði hann í ræðu að 70% berklasjúklinga á heilsuhælum fengju lækningu. „Heilsuhælið væri besta vopnið í baráttunni gegn berklum“ (294).
Innan við ári síðar, í október 1906, flutti nýr landlæknir, Guðmundur Björnsson, fyrirlestur hjá Oddfellowstúkunni Ingólfi nr. 1 í Reykjavík um berklaveiki og lagði til að Oddfellowreglan ynni að því að „útrýma berklaveiki hér á landi“. Á fundinum var kosin nefnd til að vinna að málinu og boðað til almenns borgarafundar í nóvember 1906. Þar var Heilsuhælisfélagið stofnað og Oddfellowinn Klemens Jónsson landritari kjörinn formaður þess.
Haustið 1908 hófst undirbúningsvinna við byggingu berklahælis á jörðinni Vífilsstöðum, kirkjujörð fá Görðum. Tók heilsuhælið þar til starfa 1. september 1910.
Arkitektinn Rögnvaldur Ágúst Ólafsson fékk berkla þegar hann var við nám í Danmörku og lagðist inn á Boserup Sanatorium. Það hús, sem stendur enn, var fyrirmynd hans þegar honum var falið að teikna heilsuhælið á Vífilsstöðum.
Engar svalir eru á húsinu en í þeirra stað „aflangur gangur“ úti sem er opinn í suðurátt, leguskáli fyrir sjúklinga hælisins. Þar var rúmum raðað og lágu sjúklingar úti í fersku lofti. „Útiloftslækning“ skipti miklu við meðferð berklaveiki. Sjúklingar lágu, helst láréttir, klukkustundum saman á bakinu, pakkaðir í teppi. Þeim var bannað að tala eða syngja. Þeir máttu lesa bók án þess að texti hennar væri æsandi eða spennandi (312).
Erla Dóris lýsir lífinu á Vífilsstöðum af nákvæmni eins og öllu öðru sem frá er sagt í þessu mikla verki. Hún birtir myndir sem teknar eru fyrir fáeinum árum af ýmsum mannvirkjum og þar á meðal leguskálanum við Vífilsstaðahælið sem sýnir hann í dapurlegri niðurníðslu. Bókin Berklar á Íslandi einkennist hins vegar af reisn og alúð í minningu allra og alls sem þar er getið.