Aðlögunin hefst með viðræðum
Morgunblaðið, laugardagur 25, apríl 2026
Nú skýrast línur varðandi boðskapinn frá Brussel til áhrifa á niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst. Þar eru tveir meginþræðir: Donald Trump hræðir Íslendinga og skilur þá líklega eftir á köldum klaka. Framkvæmdastjórn ESB ætlar að tala fyrir undanþágum fyrir Íslendinga í sjávarútvegsmálum.
Í báðum tilvikum treysta Brusselmenn á enduróm frá ríkisútvarpinu, ríkisstjórn Íslands, einkum ráðherrum Viðreisnar. Hanna Katrín Friðriksson atvinnuvegaráðherra sagðist auðvitað ekki ætla að ræða um aðild við sjávarútvegsstjóra ESB. Hann var þó vart kominn heim þegar hann útlistaði hvað gera þyrfti til að gleðja ráðherrann.
Á málinu er annar veruleiki sem snýr að stöðu íslenskra stjórnvalda og skyldum þeirra. Lagastofnun Háskóla Íslands eyddi endanlega öllum efasemdum um hvort breyta yrði stjórnarskránni í áliti til þingnefnda í vikunni. Þar snýst spurningin ekki um hvort heldur hvenær. Feneyjanefndin er sammála landskjörstjórn um að spurningin sé of óljós til framlagningar án ítarlegra skýringa. Vinna verði betur heimavinnu.
Orðalagið „framhald viðræðna“ verður ekki skýrt án þess að líta til fortíðar.
Forsíða fundargerðar síðustu ESB-aðildarráðstefnu sem Össur Skarphéðinsson sat 18. desember 2012,
Síðasti formlegi fundur, aðildarráðstefna, sem Össur Skarphéðinsson, þáverandi utanríkisráðherra, sat í Brussel var haldinn 18. desember 2012. Þar hitti hann fulltrúa ráðherranefndar og framkvæmdastjórnar ESB.
Fundargerð þessarar aðildarráðstefnu var birt opinberlega og vakti Halldór Halldórsson, fyrrv. bæjarstjóri, athygli á henni mánudaginn 20. apríl í Silfri ríkissjónvarpsins.
Fundargerðin er samtímaskjal frá viðræðuborðinu sjálfu. Þar er með skýrum hætti lýst eðli viðræðnanna: að Ísland þurfi að halda áfram að samræma löggjöf sína regluverki Evrópusambandsins, innleiða það og tryggja að íslensk stjórnsýsla hafi burði til að framfylgja því. Þetta er kjarni aðildarferlisins eins og það birtist í staðfestum gögnum sambandsins.
Fundurinn var sagður marka „verulegt skref fram á við“ í viðræðunum við Ísland. ESB tók fram „að samningaviðræðurnar gengju vel og væru komnar á úrslitastig, en einnig að krefjandi kaflar væru fram undan“. Með þessum fundi hefðu 27 af alls 35 samningsköflum verið opnaðir til samningaviðræðna og þar af hefði 11 köflum þegar verið lokað til bráðabirgða. Frekari aðildarráðstefnur yrðu skipulagðar, eftir því sem við ætti, til að halda ferlinu áfram á fyrri helmingi ársins 2013.
Þá eru nokkrir samningskaflar nefndir í fundargerðinni og síðan segir: „Að gefnu því skilyrði að Ísland haldi áfram að taka framförum í aðlögun að og innleiðingu á regluverki sambandsins í þessum köflum, benti ESB á að það væru viðmið sem þyrfti að uppfylla til að loka þessum köflum til bráðabirgða og/eða að samkomulag þyrfti að nást um kröfur Íslands sem fram koma í viðkomandi samningsafstöðu.“ Einstök viðmið (e. benchmark) eru síðan tíunduð og verða þau ekki rakin hér.
Þessi fundargerð hefði átt að vera fylgiskjal með þingsályktunartillögu utanríkisráðherra um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna. Málflutningur ráðherrans nú er reistur á því að taka eigi upp þráðinn þar sem frá var horfið á aðildarráðstefnunni 18. desember 2012. Af fundargerðinni verður ekki séð að Össur hafi gefið viðmælendum sínum til kynna að um það bil mánuði síðar myndi hann setja viðræðurnar á ís. Ríkisstjórn Íslands sleit þeim síðan formlega í mars 2015.
Nú, tæpum 14 árum eftir síðustu aðildarráðstefnuna, búum við okkur undir þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðnanna frá 18. desember 2012. Þá er augljóst að taka verður mið af kröfu ESB um aðlögun að regluverki sambandsins. Krafan hefur ekkert breyst og ekki er í fundargerðinni vikið einu orði að því að íslensk stjórnvöld hafi heimild til að víkja sér undan kröfunni.
Það er eitur í beinum ESB-aðildarsinna að á þetta sé minnst og Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra verður mjög pirruð þegar á það er minnt. Í ræðu á alþingi mánudaginn 20. apríl kallaði hún það „þvælu“ að aðlögun að ESB hæfist með aðildarviðræðum. Fundargerðin sem vísað er til hér að ofan segir allt annað.
Ráðherrann spurði í þingræðunni hvort við hefðum setið í „hræðilegri stöðu“ eftir lok viðræðnanna 18. desember 2012. Hún skilur ekki að þeim lauk vegna þess að utanríkisráðherrann sá hvert stefndi með kröfum ESB um aðlögun annars vegar og þingkosningum vorið 2013 hins vegar. Staða hans hefði orðið „hræðileg“ héldi hann áfram.
Forsætisráðherra lét að því liggja að það hefði legið fyrir samkomulag um að engar breytingar til aðlögunar myndu eiga sér stað „fyrr en búið væri að samþykkja samninginn“.
Ræða forsætisráðherra sýnir að hún skilur ekki aðildarferlið. Aðlögunin byrjar ekki með lagasetningu heldur með stefnumótun, undirbúningi og skuldbindingum sem móta niðurstöðu samninga. Hún er rauði þráðurinn í ferlinu frá upphafi, jafnvel þótt hún verði ekki lögfest fyrr en í lok þess. Að halda öðru fram er blekking til að verðfella eðli viðræðnanna sjálfra.
Þegar gengið er til viðræðnanna er markmið þeirra að jafna allan ágreining innan þess ramma sem ESB setur. Ekkert kemur hins vegar til framkvæmda fyrr en síðasti punkturinn hefur verið settur. Þá hefst framkvæmd loforða og skuldbindinga sem hafa orðið til í viðræðuferlinu. Skuldbinding íslenskra stjórnvalda fæðist í viðræðunum og lifir.
Ríkisstjórn sem viðurkennir ekki þessi grundvallaratriði getur ekki veitt þjóðinni heiðarlega leiðsögn um afleiðingar óljósrar ESB-spurningar sinnar.