Að hætta en halda samt áfram
Morgunblaðið, laugardagur 14. mars 2026.
Tillaga ríkisstjórnarinnar til þingsályktunar um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla 29. ágúst 2026 um framhald viðræðna Íslands við Evrópusambandið fer brátt til meðferðar í utanríkismálanefnd alþingis. Orðalag spurningarinnar sem lögð verður fyrir kjósendur er einfalt: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“
Kjósendur eiga að svara hvort halda eigi áfram viðræðum eða ekki. Við nánari athugun vakna þó margar spurningar tengdar tillögunni. Það skiptir máli hvernig þingnefndin og ekki síður landskjörstjórn taka á málinu.
Dómur Hæstaréttar Íslands 25. janúar 2011 um ógildingu kosninga til stjórnlagaþings sýnir að íslenskir dómstólar leggja ríka áherslu á að framkvæmd lýðræðislegra atkvæðagreiðslna standist lög og formreglur. Þegar þjóðin er kölluð til að taka afstöðu til stórra stjórnskipulegra mála ber að ganga tryggilega úr skugga um lögmæti alls sem snertir atkvæðagreiðsluna.
Í greinargerð með tillögu utanríkisráðherra um atkvæðagreiðsluna segir að samkvæmt kosningalögum eigi að hafa samráð við landskjörstjórn um orðalag og framsetningu spurningarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Samt kemur fram að þetta hafi ekki verið gert heldur sé eðlilegt „að það samráð fari fram sem hluti af þinglegri meðferð þessarar tillögu í nefnd“. Hvers vegna kaus ráðherrann að fara á svig við þetta lagaákvæði?
Aðildarviðræður Íslands við ESB voru stöðvaðar í janúar 2013. Tveimur árum síðar tilkynntu íslensk stjórnvöld ESB að Ísland væri ekki lengur umsóknarríki að Evrópusambandinu. Landið var þá tekið af lista umsóknarríkja í stækkunarferli sambandsins. Í þeim skilningi eru því engar viðræður í gangi sem hægt er að „halda áfram“.
Ef meirihluti kjósenda svarar spurningunni játandi gæti niðurstaðan því ekki þýtt að viðræður héldu áfram þar sem frá var horfið árið 2013. Hún fæli í sér að ríkisstjórn Íslands fengi umboð til að óska eftir því við ESB að hefja aðildarviðræður að nýju. Það skref krefst samþykkis allra aðildarríkja sambandsins á svonefndri ríkjaráðstefnu.
Nú í vikunni (11. mars) sagði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra í vefblaðinu POLITICO að Ísland gæti lokið aðildarviðræðum við ESB innan „eins og hálfs árs“ og orðið 28. aðildarríki þess.
Hér heima er látið eins og þjóðaratkvæðagreiðslan snúist aðeins um viðræður en í Brussel er talað um hraðlest inn í Evrópusambandið. Að vísu ræður Þorgerður Katrín alls ekki hraðanum heldur leiðtogaráð ESB.
Myndin er sígild. Hún sýnir skilti í 1. maí kröfugöngu 2013.
Íslenska lýðveldisstjórnarskráin er í raun stærsti þröskuldurinn í þessu ferli. Aðild að Evrópusambandinu myndi fela í sér framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegrar stofnunar og það krefst skýrrar stjórnarskrárheimildar.
Ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst 2026 er jákvæð þarf strax að liggja fyrir hvernig staðið verður að stjórnarskrárbreytingu hér. Í aðildarferlum ESB er jafnan spurt hvort umsóknarríki sé stjórnskipulega hæft til að fullgilda samning.
Vilji íslensk stjórnvöld sýna að þeim sé alvara í aðildarviðræðum og jafnvel hraða þeim ættu þau strax að leggja fram tillögu að stjórnarskrárbreytingu. Það myndi skapa nauðsynlegan skýrleika á innlendum vettvangi og sýna viðmælendum í Brussel að þungi fylgdi orðum utanríkisráðherra.
Kjósi stjórnvöld að fresta umræðum um stjórnarskrárbreytingar þar til þjóðin samþykkir aðildarsamning í þjóðaratkvæðagreiðslu myndi óviðunandi óvissa ríkja í öllu aðildarferlinu sem myndi veikja allan íslenskan málatilbúnað. Hlytu stjórnvöld ESB að velta fyrir sér hvort ástæða væri til að verja mannafla, fé og tíma í viðræðurnar í ljósi óvissunnar.
Hvað sem orðum utanríkisráðherra um hraðann líður er boðuð þjóðaratkvæðagreiðsla almennt séð aðeins fyrsta skrefið í ferli sem gæti tekið mörg ár, jafnvel áratug eða lengur.
Alþjóðlegar leiðbeiningar um þjóðaratkvæðagreiðslur sýna að spurningin sem lögð er fyrir kjósendur verður að lýsa stöðu málsins sem um er spurt með nákvæmum hætti. Spurningar eiga ekki aðeins að vera skýrar heldur einnig að endurspegla raunverulega stöðu viðkomandi máls.
Þar liggur vandinn við orðalagið „halda áfram viðræðum“. Það gefur ranglega til kynna að ferli sem í raun var stöðvað fyrir rúmum áratug og síðan lagt til hliðar bíði þess aðeins að verða tekið upp að nýju.
Sú staðreynd að utanríkisráðuneytið hafði ekki lögbundið samráð við landskjörstjórn um orðalag og framsetningu spurningarinnar er alvarlegur ágalli. Kannski ógildingarástæða vilji einhver láta á það reyna fyrir dómstólum.
Feneyjanefndin svonefnda sem veitir ráðgjöf um stjórnskipuleg málefni í umboði Evrópuráðsins hefur gefið út mælistiku sem alþjóðlegir eftirlitsaðilar nota við mat á þjóðaratkvæðagreiðslum.
Utanríkismálanefnd alþingis og landskjörstjórn ættu að leita ráðgjafar hjá Feneyjanefndinni við afgreiðslu á tillögu ríkisstjórnarinnar. Spyrja ætti hvort orðalag spurningarinnar fullnægði settum kröfum. Þá ætti að fá ráð um hvenær eðlilegt væri að leggja fram tillögu um breytingu á stjórnarskránni. Loks er óhjákvæmilegt að kjósendur viti hvað gerist segi þeir já. Ráðherrar eru margsaga um það efni, það er eins og þeir vilji ekki fá skýrt og skiljanlegt umboð.
Utanríkismálanefnd alþingis verður í samráði við landskjörstjórn að ganga tryggilega úr skugga um að orðalag spurningarinnar og lagalegar forsendur atkvæðagreiðslunnar standist bæði íslensk lög og alþjóðleg viðmið áður en tillagan verður lögð fyrir þjóðina.